وصیت

وصیت یکی از مفاهیم مهم حقوقی است که در دین اسلام و سایر ادیان نیز به آن اشاره شده است. این نامه به معنای تصمیم‌گیری در مورد اموال و امور فردی برای زمان پس از مرگ شخص است. این عمل به فرد اجازه می‌دهد تا پس از مرگ خود، تکلیف دارایی‌ها، بدهی‌ها و تعهدات خود را روشن کند و از بروز اختلافات مالی میان ورثه جلوگیری کند.

در حقوق اسلامی و مدنی ایران، وصیت به‌عنوان یک عمل حقوقی شناخته می‌شود که بر اساس شرایط خاصی قابل انجام است. آشنایی با انواع آن، شرایط آن و نحوه تنظیم ، از جمله مباحثی است که در این مقاله مورد بررسی قرار می‌گیرد.

وصیت می‌تواند به‌ویژه در مواردی که برای تنظیم ارث و ترکه مشکلاتی پیش می‌آید، راهگشا باشد و از بروز اختلافات حقوقی جلوگیری کند. در این مقاله اختصاصی از ثبت 24 قصد داریم به تعریف آن، انواع آن و نحوه تنظیم طبق قوانین مدنی بپردازیم. در مواردی که بر سر اجرای وصیت‌نامه یا تقسیم ارث اختلاف به وجود آید، مراجعه به وکیل خانواده می‌تواند راه‌حلی مؤثر باشد.

برای دریافت مشاوره در زمینه خدمات ثبتی با ما در تماس باشید.

موضوع	توضیح
تعریف وصیت	تصمیم‌گیری مکتوب یا شفاهی برای تعیین تکلیف اموال، بدهی‌ها و امور شخصی فرد پس از مرگ. هدف جلوگیری از اختلافات میان ورثه و اجرای درست امور مالی و تعهدات است.
ارکان وصیت	– موصی: شخصی که وصیت می‌کند- موصی له: شخص یا اشخاصی که وصیت به نفع آن‌ها انجام شده- موصی به: مورد وصیت (مال یا منفعتی که منتقل می‌شود)
انواع وصیت	– عهدی: موصی یک یا چند نفر را برای انجام امور پس از مرگ مسئول می‌کند (مثل پرداخت بدهی‌ها، نگهداری فرزندان). این نوع پس از فوت موصی قابل رد نیست.- تملیکی: موصی مال یا منفعتی را پس از مرگ به موصی له منتقل می‌کند؛ پذیرش یا رد آن توسط موصی له بعد از فوت معتبر است.
انواع وصیت‌نامه	– خودنوشت: توسط شخص با دست خط، تاریخ و امضا نوشته می‌شود. فاقد اعتبار بدون رعایت این شرایط.- سری: با مهر و امضا تنظیم می‌شود و در محل امن نگهداری می‌گردد؛ تاریخ نوشتن الزام ندارد.- رسمی یا محضری: تنظیم در دفاتر اسناد رسمی با تشریفات قانونی، معتبرترین نوع و قابل اجرا بدون نیاز به حکم دادگاه.
وصیت در شرایط غیرمعمول	– نظامی، در موارد خطر فوری، در بیماری‌های واگیردار، هنگام مسافرت در دریا. این وصیت‌ها موقت هستند و حداکثر یک ماه پس از رفع شرایط باید به روش قانونی تنظیم شوند.
حقوق و دیون قبل از تقسیم ارث (ماده 869 قانون مدنی)	– هزینه کفن و دفن- پرداخت دیون مالی متوفی- وصایای تا یک سوم بدون اجازه ورثه، مازاد با اجازه ورثه
محدودیت‌ها	– صرف نظر از ارث، محروم کردن وارث طبق ماده 837 قانون مدنی امکان‌پذیر نیست.- اثر اجرایی وصیت فقط پس از فوت فرد امکان‌پذیر است.

 

وصیت چیست؟

در تعریف عام می توانیم بگوییم وصیت یک سفارش لسانی یا مکتوب در مورد تصمیم گیری برای اموال و باقی امورات مربوط به فردی برای زمان پس از مرگ اوست. برای آن شرایطی نیز در نظر گرفته شده است، مثل حضور شهود و صحت کامل عقلی. یکی از موضوعات مهم حقوقی در اسلام که توصیه به انجام آن بسیار است، وصیت می باشد و می تواند مشکلاتی مانند تقسیم ارث و ترکه میان ورثه، تسویه بدهی ها و انجام تعهدات را تسهیل کند.

آثار حقوقی و اختلافات مالی در دادگاه امروزه پس از مرگ متوفی به وفور مشاهده می شود. در نتیجه بهتر است افراد با وصیت و احکام و اقسام مرتبط با آن آشنایی داشته باشند. جالب است بدانید سابقه تاریخی آن تنها محدود به زمان صدر اسلام و توصیه خداوند در کتاب مقدس مسلمان، قرآن، نیست. در تورات و انجیل نیز عباراتی مشتمل بر نوشتن این نامه وجود دارد. همچنین داریوش اول که دارای مذهب زرتشتی بوده است وصایایی را از خود به جا گذاشته است.

هر شخصی تا زمانی که در قید حیات است می تواند هر تصرفی در مال و اموال خود داشته باشد، اما پس از رخ دادن مرگ، از راه وصیت کردن می تواند تنها برای یک سوم اموال خود تصمیم گیری نماید و تعیین تکلیف دو سوم باقیمانده طبق نامه درخواست منوط به رضایت تمامی ورثه است. نوشتن این نامه یک عمل حقوقی است و این نکته حائز اهمیت است که اثر اجرایی آن تنها پس از فوت فرد امکان پذیر می باشد.

برای روشن تر شدن موضوع آن لازم است در ابتدا ارکان آن را بدانیم. در اصطلاح حقوقی شخصی که وصیت می کند موصی، شخصی که وصیت به نفع او انجام شده است موصی له و مورد وصیت موصی به نامیده می شود.

این مطلب را هم بخوانید: ثبت برند و علامت تجاری در قزوین

انواع وصیت

بر اساس ماده 825 قانون مدنی وصیت دو نوع است. تعریف و احکام هر یک را در ادامه شرح می دهیم.

• عهدی: بر اساس ماده 826 قانون مدنی در این نوع آن فرد یک یا چند نفر را برای انجام اموری پس از مرگ خود مسئول می کند. مثل رسیدگی به وصیت و یا پرداخت بدهی ها، نگهداری از فرزندان صغیر و مواردی از این قبیل. در اصطلاح حقوقی این نوع، وصایت نیز نامیده می شود. عهدی به موجب ماده ۸۳۴ قانون مدنی جزء ایقاعات محسوب می شود. به این معنا که در آن عهدی قبول شرط نیست ؛ لیکن وصی می تواند مادام که موصی زنده است وصایت را رد کند و اگر قبل از فوت موصی رد نکرد، بعد از آن حق رد ندارد، گرچه جاهل بر وصایت بوده باشد. به عبارت دیگر، بعد از فوت موصی، وصی نمی تواند آن را رد نماید ؛ هرچند که از مفاد آن آگاهی نداشته نباشد.

 

• تملیکی: بر اساس ماده 826 قانون مدنی وصیت تملیکی بدین معنی است که شخصی مال یا منفعتی از دارایی های خویش را به صورت رایگان پس از مرگ در اختیار شخصی قرار دهد و یا اصطلاحا تملیک کند. این نوع منوط به قبول آن شخص است و بدون قبول وی تملیک صورت نمی گیرد. به عبارت دیگر، قبول یا رد آن بعد از فوت شخص معتبر است؛ به این معنا که اگر موصی له قبل از فوت موصی مورد آن را رد کند، بعد از فوت موصی می تواند آن را قبول یا رد نماید. اما اگر آن را قبول کرد، دیگر نمی تواند آن را رد کند.

این مطلب را هم بخوانید: هزینه وصیت نامه محضری

قوانین وصیت نامه

وصیت نامه باید حتما به صورت مکتوب باشد تا دادگاه بتواند به آن استناد کند. شهادت دادن و یا اعلام آن به صورت شفاهی وجهه قانونی ندارد. طبق پیش بینی های قانون حسبی وصیت نامه بر سه قسم است که در ادامه به شرح آن ها می پردازیم.

• وصیت نامه خودنوشت: وصیت نامه خودنوشت آن دسته وصایایی است که توسط شخص با دست خط خود، تاریخ و امضای شخص باشد. در غیر این صورت نافذ نبوده و فاقد اعتبار است. این نوع ممکن است در معرض تحریف، دستبرد و یا گمشدن باشد و بهتر است در یک محل امن، محفوظ و مصون نگهداری گردد. اشخاصی که دارای سواد خواندن و نوشتن نیستند نمی توانند چنین وصیتی برای خود تنطیم نمایند. همچنین امکان دادن وکالت برای تنظیم این نوع توسط شخص دیگری نیز وجود ندارد. در نظر داشته باشید که مهر و یا اثر انگشت شخص برای این نوع دارای اعتبار نیست و وصیت نامه حتما باید به امضای فرد برسد.
• وصیت نامه سری: این نوع را می توان ترکیبی نوشت و رسمی تلقی کرد. این نامه رسمی باید حتما به مهر و امضای فرد وصیت کننده برسد، اما از آن رو که در اداره ثبت مربوط به محل زندگی فرد موصی یا زیر نظر آیین نامه وزارت دادگستری حفظ می شود به نامه رسمی شباهت دارد. در این نوع الزامی به نوشتن تاریخ نیست، همچنین دست نوشتن بودن یا نبودن محل بحث نیست. تنها نکته وجود مهر و امضای فرد است. کمبود اطلاعات و آگاهی افراد نحوه تنظیم و نگهداری این نوع باعث شده است افراد کمتری به آن رو آورند.
• وصیت نامه رسمی یا محضری: وصیت نامه رسمی یکی دیگر از انواع آن است که به تبع تنظیم در دفاتر اسناد رسمی، دارای تشریفات و مطابق قوانین و مقررات دفاتر است. به طور مشخص اعتبار و رسمیت این نوع از دیگر انواع آن بیشتر است. نکته اساسی این است که موضوع آن اعم از منقول و غیر منقول بدون نیاز به حکم دادگاه، قابل اجراست. از نکات قابل توجه  این است که امکان تنظیم آن برای افراد فاقد سواد خواندن و نوشتن فراهم است. علاوه بر این مفاد و موارد آن پس از مرگ شخص قابل تغییر، دستکاری و ویرایش نمی باشد.

این مطلب را هم بخوانید: وصیت نامه محضری

وصیت در شرایط غیرمعمول

گاهی ممکن است در موارد غیر طبیعی مانند جنگ و یا شرایطی که در آن ممکن است مرگ فوری و نابهنگام رخ دهد، امکان تنظیم آن طبق ضوابط و مقررات قانونی وجود نداشته باشد. بنابراین اگر شخصی ملزم به تنظیم آن است بر اساس ماده 273 قانون امور حسبی در کشور، برای شرایط غیرمعمول چهار نوع وصیت پیش بینی شده است که شامل موارد زیر است:

• نظامی
• در موارد خطر فوری
• به هنگام شروع امراض سرایت کننده
• هنگام مسافرت در دریا

در این نوع نامه با پایان یافتن زمان اضطراری، اعتبار آن نیز سلب می شود و در مدت یک ماه از تاریخ رفع شرایط فوق العاده از بین خواهد رفت و شخص می بایست به یکی از روش های قانونی که در بالا ذکر شد، نسبت به تنظیم وصیت نامه خود اقدام کند.

نکات وصیت در قانون مدنی

بر اساس ماده 869 قانون مدنی در کشور، مواردی وجود دارد که باید قبل از تقسیم ارث و ترکه از مال شخص برداشت شوند. این حقوق و دیون عبارتند از:

• هزینه کفن و دفن فرد متوفی
• پرداخت دیون مالی متوفی
• وصایای متوفی تا یک سوم بدون اجازه ورثه و مازاد بر آن با اجازه ورثه

همچنین از ارث محروم کردن وارثی بر اساس ماده 837 قانون مدنی در وصیت نافذ نیست و این عبارت مبنای قانونی و حقوقی ندارد.

این مطلب را هم بخوانید: قبول نکردن وصیت نامه

در نتیجه، این نامه یک ابزار حقوقی مهم است که به فرد اجازه می‌دهد تا پس از مرگ خود، تکلیف دارایی‌ها و تعهدات خود را مشخص کرده و از بروز اختلافات حقوقی میان ورثه جلوگیری کند. آشنایی با انواع آن، شرایط قانونی آن و نحوه تنظیم وصیت‌نامه‌های مختلف می‌تواند به افراد کمک کند تا از مشکلات ارث و ترکه و مسائل مالی پس از فوت خود جلوگیری کنند.